Bilgilik'e eklenen son 20 yazı

Telefon

XIX. yüzyilin son çeyreiinde Morse telgrafi standart araçlari, kurallari ve uzmanlariyla tam örgütlenmii bir kamu hizmeti durumuna gelmiiti. Ve sayisiz araitirmacilar daha da geliitirmek için haril haril çaliimaktaydilar. Çabalari özellikle iki yön izlemekteydi: En kisa zamanda masraflari kariilayacak azami hizi ulaiimda sailamak; bir de Morse alfabesini bir yana birakip mesajlari normal yaziyla alabilmek... Birincisini duplex (çift tarafli haberleime) tekniiiyle yani her iki yönden birden mesaj göndermek yoluyla sailadilar. Bu güzel icat iki kiiinin eseri oldu: Wheatstone (1852) ve Amerikal...

Devamını Oku

Morse Telgrafi

1793'te Convention Meclisi, Claude Chappe'inkini resmen tanidi diye öteki mucitlerin kabuklarina çekildiklerini ve kendilerini yenilmii saydiklarini sanmamaliyiz. Mucit her ieyden önce inançli kiiidir. Dehasina çilgin bir güven vardir ve hatta bir rakibin baiarisi bile kendisinin yanlii yolda olduiuna inanmasi için yeterli deiildir. Öyle ki, Chappe iebekesi kurulup iiletilmeye bailandiii halde, optik telgrafin en iyi yol olmadiiina, ses ve elektriie dayanilarak daha verimli sonuçlar alinabileceiine inananlar, kanilarina uygun araitirmalarini sürdürmeye devam ettiler. Özellikle elektrikli tel...

Devamını Oku

Chappe Telgrafi

Bu telgraf iekli en eski zamandan beri uygulanmaktaydi. Agamemnon, Truva'nin alindiiini Klitemnesr'e böyle duyurmuitu. Bu yöntem daha sonra Doiabilimci Enee, Polybe, Çinliler ve Kartacalilar tarafindan geliitirildi. Sonunculardan da Romalilara geçmii ve çok kullanilmiiti. Hatta iii Clyde'den Tyne'e uzanan surlarin içine tunçtan akustik borular yerleitirmeye, yani gerçek bir telefon hatti kurmaya kadar vardirmiilar ve haberleri ya da emirleri böylece 1.000 metreden 1.000 metreye hizla duyurabilmiilerdi. Barbar istilâlariyla birlikte bütün bu hünerli tekniklerin sonu geldi. Ve yeni kipirdamala...

Devamını Oku

Lokomotif

Lokomotifi ilk düiünen, daha doirusu ilk gerçekleitiren Trevithick oldu. 1801'de inia ettiii ve kendinden öncekilerden daha baiarili bir sonuç alamadiii buharli arabasi hatirlardadir. Bu baiarisizlik buharli lokomotifin mucitini sarsti; sabirsiz, ama hünerli bir kiii olduiundan baika ieyler üzerinde çaliimaya bailadi. Ancak, emeklerinin büsbütün boia gitmesini de istemediiinden, bir süre sonra makinesinin ray üzerinde giden arabaya bailanmasini madencilere teklif etti. icadini yalniz Merthyr-Tydvil Firmasi kabul etti (1804), fakat bu büyük bir yarar sailamadi. Araç, beygirin yerini tutmasina...

Devamını Oku

Gemi Pervanesi

Modern gemiciliiin çiirini açan pervanenin icadi, ayni zamanda utanmaz istismarci takiminin açgözlülüiünün ve haydutluiunun da tipik bir örneiidir. Bu yeteneklerin ve yürekliliiin deiil, hilenin, dalavereciliiin ve her türlü insafsizliiin kol gezip zafer kazandiii bir alan oldu. Pervane 1803'te Charles Dallery (1754-1845) adli bir Fransiz tarafindan icat edilmiitir. Dallery çeiitli dallarda ilginç icatlarda bulunmui yetenekli bir teknisyendi. En yararli çaliimasini buharli gemilerin geliimesi alaninda yapti. 1788'de bir buharli araba, 1803'te tüpe benzeyen bir kazan yapmii ve sonunda ayni yi...

Devamını Oku

Yelkenli

Fulton 23 iubat 1815'te öldü. Onu büyük bir sevince kavuiturduiu iehrin göbeiine, Manhattan'daki mezarliia törenle gömdüler, ihtiyar Clermont'un bol bol torunlari olmuitu. A.B.D.'nin büyük göllerinde ve bailica irmaklarinda yüzlerce buharli gemi dolaimaktaydi. Avrupa bu geliimeyi ibretle seyrediyordu. Amerika'yi izlemekte gecikmedi: ilk düzenli vapur seferi 1818'de, ingiltere-irlanda arasinda bailadi. Kesinlikle bilinmiyor ama, halk bu yeniliie kaygi ve duraksamali bir dönemden sonra aliiabilmii olmali. Çünkü bu topraklarda göl ya da irmak söz konusu deiildi. Kapali da olsa bir deniz yolculuiu...

Devamını Oku

Robert Fulton

Hikâye basit bir iekilde bailiyor; Pennsylvania'da (A.B.D.), 1765'te irlandali yoksul bir göçmen ailesinin bir oilu doiuyor: Robert Fulton... Üç yaiindayken babasini kaybettiii ve annenin bakimina kaldiii için çok geçmeden köy okulundan ayrilip çaliima hayatina atilmak zorunda kaliyordu. Ama bu gencin resme büyük yeteneii ve özellikle eiine az rastlanir bir iradesi, çaliima gücü vardi. Yaptiii portreler sahiplerine tipatip benziyor ve genç adam tutkusunun ardindan tairali müiterilerini bir yana koyup iansini denemek üzere Washington'a gidiyor. iansinin yardimini da görmüyor deiil. Günün biri...

Devamını Oku

Buharli Gemi

Buharli gemi, ne saçmalik! Bu anlayiisizlik yalniz buharli araba tasarisini deiil, buharli gemi tasarisini da suya düiürdü. Denis Papin'inkini 25 Eylül 1707'de parçalamiilardi. Claude-François d'Auxiron'unki 8 Eylül 1774'te daha iansli çikmadi. D'Auxiron (1727-1778), kürekleri yangin tulumbasiyla iileyen bir gemi inia etmiiti. Seine irmaiinda denemeye konduysa da tasariya düiman gemicileri sarkacini sabote ettiklerinden deneme baiarisizlikla sona erdi. Zavalli mucit kederinden hastalandi; doiduiu Quingey'e çekildi ve orada öldü. Kirk yedi yaiinda ölüm döieiine düien bu adamin ününe özenen Te...

Devamını Oku

Buharli Araba

Böyle bir tasari Newcomen'in makinesiyle bile hayalden öteye gidebilecek gibi deiildi. Daha önce tanimini yaptiiimiz üç metre uzunluiunda ve sarkaci yedi metreye varan dev araci bir gözümüzün önüne getirelim. Böylesine bir hantal makineyi bir arabaya, hatta bir gemiye yüklemeyi düiünmek düpedüz gülünçtü. Üstelik bir soiutma makinesi olduiuna göre araçta ayrica tonlarla soiuk su bulundurulmasi gerektirmekteydi. Bu su, gemi için bir sorun deiilse de bunca hantalliii bir kara taiit aracinda bir an düiünmek bile saçmaydi, öyle ki bu yolda israr edenlerin hepsinin aci hayal kirikliklarina uirayacak...

Devamını Oku

Kauçuk

iimdi 1745'e XV. Louis'in saltanat yillarina gideceiiz. Paris çalkalaniyor: Kâiif La Condamine, Güney Amerika'ya yaptiii bilimsel inceleme gezisinden dönmüi... On yil süren bu gezinin bastica amaci meridyenin bir derecesini ölçmekti. Daha önce Maupertuis tarafindan Laponya'da yapilan benzeri bir incelemenin sonuçlarinin kariilaitirilmasi, Cassini ve Newton taraftarlarinin arasindaki mücadeleye son vermiiti: Dünya ekvatorda deiil kutuplarda basik bir küre idi. Aydin tabaka, Maupertuis'in Cassini'ye La Condamine'in Bourguer'ye karii sürdürdüiü ve Voltaire'in kiikirtip körüklediii polemiii yi...

Devamını Oku

Sülfürik Asit

Toprak, insana hayatinin iki temeli olan ekmek ve sudan baika gerekli bir maddeyi daha, tuzu da sailar. Bu maddenin öteden beri beslenmede önemli bir yer tuttuiunu ve uzun zaman tuzdan yoksun kalmanin organizmada ne gibi düzensizliklere yol açtiiini biliyoruz. Tuzun, yalniz beslenmede deiil toplumsal hayatta da büyük rol oynadiiini gösteren olaylar çoktur. Sözgeliii Fransizcaidaki Salaire, ingilizceideki Salary kelimesini bir göz önüne alalim: Bu kelime Roma lejyonerlerinin ücretlerinin bir kismini tuz (sel) olarak almalarindan gelmektedir. Bu madde gerçekten birçok ülkede para yerine geçiyor...

Devamını Oku

Suyun Kontrol Edilmesi

Topraiin verimli hale getirilmesinden ve tarimin makineleitirilmesinden söz ediliyordu ama bilgin ve teknisyenlerin el ele verip yarattiklari bu büyük geliimelerin yararsiz duruma gelmesine de az kalmiiti. Gerçekten de eier nem kontrol altina alinmazsa, yani su çok geldiiinde fazlasi kontrol altina alinip az olduiunda artirimi sailanmasaydi, tarlalar yine eskisi kadar kurak kalacakti. Bu nedenle, akaçlama iiinin 1823'ten bailayarak ciddi bir iekilde ele alinip baiariya ulaitirilmasini bir baika hayati geliime olarak kabul etmeliyiz. Yapilan ii, suyu topraiin altindaki kanalizasyonlara çekmekti...

Devamını Oku

Kimyasal Gübre

Bununla birlikte XIX. yüzyilin ilk yarisinda et özüyle yaianabileceiine marnlamiyordu. Günümüzde bunca bollaian konsantre çorbalar henüz çok enderdi. Temel besin ekmek ve halkin büyük çoiunluiu için tahillardi. Ekmek yapimi da geliimemiiti. Makinelerle hamur yoiurma tekniii gittikçe yayginlaimaktaydi ve firinlar genellikle odunla isitilmakla birlikte kömür de kullanilmaya bailanmiiti. Buiday ekimine gelince hâlâ eski yöntemle sürdürülüyor ve bu tarim hâlâ bilgisizlik içinde yüzen köylülerin elinde bulunuyordu. Ama yine de Devrim'den bu yana toprak iiçisinin hayat iartlarinda bir geliime olmu...

Devamını Oku

Konserve

Napolyon savailari kimyacilarin dikkatini bir ihtiyaca daha çekmiiti: Yiyecek sikintisi. Askerlerin, hele denizcilerin, yiyeceklerini birlikte götürmelerini ve bunlarin uzun süre dayanmasini sailamak gerekiyordu. Taze et bulunmadiiindan eskiden beri fümesi, kurusu ya da salamurasiyla yetinilmekteydi. Buna reçel ve peynir katmak tek beslenme yolu olarak biliniyordu. Ancak, bu sinirli imkânlar, savai genii bir alana yayilinca ve ulaiim gittikçe zorlaiinca sailik bakimindan kötü sonuçlar vermeye bailadi. Hükümet, bilim adamlarina bai vurdu. Et ve sebzelerin besleyici niteliklerini ve tazeliklerin...

Devamını Oku

ieker Pancarinin Hikâyesi

Havagazi önemli bir keiif olmakla birlikte bir lükstü de. Çünkü XIX. yüzyilin ilk, on yili içinde asil sorun yiyecek ve savunmakti. Savunma: Daha önce de dediiimiz gibi bakir piyasasini ingilizler tutuyorlardi ve bu madeni, çanlari eriterek elde etmiilerdi. Güherçile de, ülkede çikmadiiindan, barut imal etmek için nemli mahzenlerin duvarlarinda kendiliiinden meydana gelen maddeyi kaziyorlardi. Karbon, kükürt ve güherçilenin kariiimindan meydana gelen barut yalniz savailarda deiil, maden ocaklarinda ve yapi mühendisliiinde de kullanilmaktaydi. XIX. yüzyilin sonlarinda Nobel dinamiti icat edin...

Devamını Oku

Havagazi

Nicolas Leblanc, Philippe Girard, Jacquard, gibi bahtsiz mucitlere iimdiden Jouffroy d'Abbans, Chappe ve Fulton'u ve konumuzla ilgili olarak Philippe Lebon'u ekleyelim. Havagazinm, mucitlerinden biri olan Lebon da ötekilerden daha iansli olmadi. Bir sabah ölüsünü sokakta buldular ve mezarlikta bir çukura gömdüler. Eski dönemlerde verilen gösteriili davet ve eilentilerin öyküsünü tarih kitaplarinda okuyoruz: Kral saraylarinin muhteiem dekoru, muazzam salonlarda iatafatli giyimleriyle boy gösteren senyörler, operada suareler, balolar, iölenler... Bu zengin dünya nasil aydinlatilmaktaydi, diye ...

Devamını Oku

Sodyum Karbonat

XVIII. Yüzyilda en verimli iki sanayinin madencilik ve dokuma olduiunu hatirlatalim. Kimya, dokuma alaninda, lavoisier'den önceki yillarda da büyük rol oynamiiti. O kadar ki, bu yüzyilin sonlarina kadar kimya her ieyden önce kumai boyama sanatiydi diyebiliriz. O dönemde iu boyayici maddeler kullanilmaktaydi: Meksika'dan, Kanarya Adalarindan ve Hindistan'dan ithal edilen kirmiz böceii; Meksika ve Antiller'den bakam aiaci; Hindistan ve Uzak Doiu'dan çivit, Brezilya'dan brezil. Orta Doiu'dan mazi, vb. Bazen kumai, boyayi kendiliiinden emerdi, bazen de boyadan önce kumaii yailardan aritmak gerek...

Devamını Oku

Balon

Buhar sorununu bilimsel yönden geliitirmesinden ötürü Watt, bu devrimlerin kaynaii sayilmalidir. Ondan önce Newcomen'in makinesi aiir ve zor ilerliyor, teknik yerinde sayiyordu. Wattiin araciliiiyla bilimin iii ele almasi üzerine bu yavai gidiite birden bir canlanma görüldü. Tekniiin ilerleyiii bir devrim niteliiini aldi, olaylarin akiii büyük bir hiz kazandi. Bilim, insanlik tarihinde üçüncü defa müdahalede bulunuyordu, ama bu müdahalesi, toplumda bundan böyle büyük bir rol oynayacaiini kanitlayacak nitelikteydi. iimdilik bütün rolü, yalnizca icat edilmii bir makinenin geliitirilmesi ve müke...

Devamını Oku

Buharli Makine

Boulton ve Watt iirketi 1786'da "çift etkili" makineyi piyasaya sürdü. Elli beygirgücündeki bu makine bir un fabrikasina satildi. Bunu iplik, dokuma ve demir fabrikalari, maden ocaklari izledi. Watt'tan önce bile 600 iiçi çaliitiran Boulton fabrikalari alabildiiine büyüdü. Bütün dünyadan gelen vinç, sonda, un fabrikalari, iplik ve dokuma fabrikalari, darphane, Stanhope presleri, bira fabrikalari vb. için buharli makine taleplerini kariilamaya koyuldu. Böylece 1775 ile 1800 yillari arasinda 325 makine imal etti. A. B. D. ilk makineyi 1781'de satin almiiti; Almanya'da ilk defa 1785'te Fransa'da ...

Devamını Oku

James Watt

Gerçekten, kömür madeni iiletmecilerinin böylesine masrafli bir makineyi kullanmalari için birer "Krezüs" olmalari ya da bailarinin çok sikiimasi gerekiyordu. Bu makine aslinda üretilen malin yüksek bir oranini yutmaktaydi. iikâyetler çoktu ama, yapimcilarinin elinden bir iey gelmiyordu. O günün teknik imkânlarina göre makine 'azami' derecede geliitirilmiiti ve artik olduiu gibi kabullenmekten baika çikar yol yoktu. Buhar makinesinde teknik kendine düieni yapip bitirmiiti. Bundan sonra geliime ancak bilimin baiarabileceii bir iiti. Çünkü iu ya da bu parçanin geliitirilmesi deiil, makinenin b...

Devamını Oku